1. Cykliczność i spiralność: Dlaczego warto wracać do tego samego?

Współczesne badania potwierdzają ważność tzw. krzywej zapominania (Ebbinghaus 1885): treści wprowadzone tylko raz i nigdy niepowtórzone w dużej części ulatują z pamięci niemal natychmiast, a po ok. 30 dniach zacierają się niemal całkowicie. Analizy danych z platformy edukacyjnej Duolingo (Settles & Meeder 2016) potwierdzają, że temu zjawisku możemy skutecznie przeciwdziałać, jeśli zadbamy o to, żeby powtórki były rozłożone w czasie, np. 2. dnia, następnie 7. i po raz kolejny po 3–4 tygodniach. Co ciekawe, ilość czasu, która będzie potrzebna uczniom na przywołanie powtarzanych treści, za każdym kolejnym razem zmniejsza się istotnie. To bardzo dobra wiadomość zarówno dla nauczyciela (planującego kolejne rundy powtórzeń), jak i dla samych uczniów.

Zgodnie z koncepcją Jerome’a Brunera (1960), uczenie się nie jest procesem linearnym, lecz spiralnym i kumulatywnym. Oznacza to, że do tych samych tematów i treści powinniśmy powracać wielokrotnie, ale za każdym razem na wyższym poziomie złożoności i z większą głębią zrozumienia.

W dydaktyce językowej może to oznaczać na przykład, że powracając do tej samej struktury (np. I’ve got …), powtarzamy ją z wprowadzonym poprzednio zestawem słówek (np. członkowie rodziny), a następnie dokładamy nowe pole leksykalne (np. moje zabawki/ domowe zwierzątka itd.). Możemy także, przy kolejnej rundzie powtórki, wykorzystać poznaną wcześniej strukturę do budowania nieco bardziej złożonych wypowiedzi (np. I’ve got a … but I haven’t got (any)…).

2. Autonomia i świadome uczenie się

Nowa podstawa programowa kładzie duży nacisk na to, by uczeń stawał się stopniowo współodpowiedzialny za swój proces uczenia się. Świadome uczenie się to proces, w którym uczeń:

• Rozumie cel nauki – wie, po co się uczy danego słówka czy frazy (np. by opowiedzieć o swoim zwierzaku lub niedawnej wycieczce z przyjaciółmi), a nie robi tego tylko dlatego, że realizuje treści z podręcznika lub że ten czy inny materiał pojawi się na sprawdzianie.
• Uczy się świadomie – dobiera techniki, które pomagają mu uczyć się skutecznie.
• Sam się monitoruje – upewnia się, czy rozumie daną strukturę językową, czy potrafi użyć danej jednostki języka we własnej wypowiedzi itp.
• Stosuje autorefleksję – potrafi ocenić, co już umie, a gdzie ma luki wymagające uzupełnienia.

Warto podkreślić, że u uczniów młodszych (szczególnie na I etapie edukacyjnym) autonomia rozwijana jest stopniowo i ze stałym wsparciem nauczyciela – np. poprzez zaproponowanie dwóch sposobów zapamiętania słówka i pozwolenie uczniowi na wybór czy przez wspólne tworzenie osobistych przykładów do poznanych struktur.

Taką postawę współodpowiedzialności za własny proces uczenia się warto zacząć rozwijać u uczniów jak najwcześniej, po to, by stała się pozytywnym nawykiem, który będzie procentował na kolejnych etapach kształcenia.

3. Personalizacja procesu uczenia się

Z jednej strony w ostatnich latach coraz głośniej wybrzmiewa refleksja, że w realnych warunkach szkoły publicznej, z licznymi i jednocześnie coraz bardziej zróżnicowanymi klasami, trudno jest nauczycielowi zadbać o realne dostosowanie treści, tempa czy metod pracy do indywidualnego poziomu, potrzeb, celów i zainteresowań każdego ucznia.

Z drugiej strony w typowej klasie językowej, zwłaszcza na I etapie edukacyjnym, możemy dość bezpiecznie założyć, że zarówno poziom językowy większości uczniów będzie zbliżony (istotne różnice ujawniają się natomiast w poziomie ich dojrzałości szkolnej), jak i cele kształcenia są wspólne, przynajmniej w zakresie, w jakim definiuje je podstawa programowa. Co do indywidualnych zainteresowań uczniów – z pewnością nie będzie ich odzwierciedlać co najmniej część tematów przewidzianych w ramach realizacji podstawy programowej – i z tym należy się pogodzić, mając na uwadze długoterminową wartość edukacyjną i prospołeczną wprowadzanych treści. Jednak nauczyciel może zaangażować uczniów w pracę z tymi treściami poprzez podsunięcie angażujących i zróżnicowanych sposobów zaznajomienia się z nimi. Można np. zachęcać uczniów do wyszukiwania ciekawostek na dany temat, samodzielnie lub w grupie, albo do pokazania, co dany temat oznacza dla ucznia osobiście (np. w jaki sposób w jego/ jej rodzinie segreguje się odpady itp.).

Realne „okno” na personalizację otwiera się natomiast w zakresie potrzeb ucznia – w przypadku uczenia się języka obcego, zwłaszcza u młodszych dzieci, kluczową potrzebą jest powiedzenie czegoś o sobie, wyrażenia czegoś, co jest prawdą właśnie dla niej czy dla niego.

4. Strategie i techniki uczenia się

Ze smutnej skądinąd refleksji na temat braku możliwości realnej indywidualizacji treści i form kształcenia w bardzo licznej klasie wyłania się wniosek, że to sam uczeń powinien w tym procesie aktywnie uczestniczyć, na przykład świadomie wybierając strategie, formy pracy, sposoby wykonania danego zadania czy treści, które chce komunikować, w odniesieniu do swoich indywidualnych potrzeb. Oczywiście będzie mu w tym potrzebne wsparcie empatycznego nauczyciela. Długofalowy trening strategiczny (Oxford 1990) może obejmować:

5. Nauczanie funkcjonalne

Nowa Podstawa Programowa kładzie nacisk na potrzebę odchodzenia od nauczania języka jako systemu izolowanych wyrazów na rzecz nauczania całych fraz (chunks). Takie funkcjonalne podejście ma długą tradycję w literaturze przedmiotu. Już Littlewood (1981) zwracał uwagę, że język to narzędzie do komunikacji, które zawsze występuje w konkretnym kontekście i realizuje określone funkcje. Z kolei M.A.K. Halliday (1978) podkreślał, że ucząc słówek i reguł gramatycznych bez uwzględnienia kontekstu sytuacyjnego i relacji między mówiącymi, tracimy znaczną część informacji niewerbalnej i pragmatycznej, którą dany komunikat faktycznie zawiera.

Dlaczego gotowe frazy są przydatne?

• Odciążają pamięć krótkotrwałą – mózg jest w stanie przechować mniej więcej 7 elementów (+/- 2) w pamięci krótkotrwałej; mogą być to pojedyncze słówka, ale równie dobrze gotowe do użytku struktury (np. I’ve got a … czy Here you are).
• Zwiększają sprawność komunikacyjną – uczeń przywołuje gotową strukturę, zamiast budować zdanie od zera, zastanawiając się nad jej kolejnymi elementami składowymi.

Podsumowanie: Pytania, które warto sobie zadać

Aby osiągnąć realny efekt edukacyjny, warto zapytać samą/samego siebie na etapie planowania zajęć:

Dzięki takiemu podejściu nasze lekcje będą nie tylko angażujące i atrakcyjne, ale przede wszystkim skuteczne.

Obejrzyj szkolenie: Kurs na efekt edukacyjny »