Klasa jest zróżnicowana z definicji

W szkole podstawowej uczniowie przechodzą przez trzy okresy rozwojowe, przypadające mniej więcej na klasy 1–3, 4–6 i 7–8. W klasach 1–3 dominuje myślenie konkretne, dlatego abstrakcyjne zasady gramatyczne są dla dzieci trudne. W klasach 4–6 pojawia się zdolność myślenia abstrakcyjnego oraz rośnie znaczenie grup rówieśniczych, co sprzyja pracy w parach i grupach. W klasach 7–8 uczniowie wchodzą w okres dojrzewania, a ich zdolność do myślenia abstrakcyjnego i refleksyjnego intensywnie się rozwija. To odpowiedni moment na wprowadzanie bardziej złożonych zagadnień gramatycznych. Pamiętajmy jednak, że te cechy rozwojowe mają charakter statystyczny. W jednej klasie spotkają się dzieci na wszystkich trzech poziomach rozwoju, więc każda grupa jest z natury niejednorodna.

Niedojrzałość to nie zawsze specjalne potrzeby

Różnice — zwłaszcza w klasach 1–3 — najlepiej widać w dojrzałości funkcji wykonawczych, czyli zestawu umiejętności poznawczych pozwalających się uczyć i dostosowywać do zmian. Trzy najłatwiej obserwowalne w klasie to (Diamond 2013):

• hamowanie impulsów — np. czekanie na swoją kolej,
• elastyczność poznawcza — płynne przechodzenie między zadaniami,
• pamięć operacyjna — utrzymanie informacji w pamięci, np. przy wprowadzaniu nowego słownictwa.

Funkcje wykonawcze rozwijają się stopniowo i nierównomiernie. To, co wygląda na „zachowanie problemowe”, bywa po prostu jeszcze nierozwiniętą funkcją wykonawczą, a nie przejawem specjalnych potrzeb edukacyjnych (SPE). Warto takie dzieci obserwować, ale też pamiętać, że zwykle z tego wyrastają.

Cztery obszary potrzeb — także u uczniów zdolnych

Potrzeby edukacyjne uczniów można ująć w czterech obszarach:

Co istotne, specjalne potrzeby edukacyjne dotyczą nie tylko uczniów z deficytami, lecz także dzieci wybitnie zdolnych – które potrzebują bardziej wymagających zadań i dodatkowych możliwości rozwoju. O tej grupie często się zapomina.

Od osobnych dostosowań do uniwersalnego rozwiązania

W nowej podstawie programowej nie znajdziemy rozbudowanej dyskusji o SPE i dostosowaniach. To celowa zmiana: w praktyce nie da się zapewnić każdemu dziecku osobnego dostosowania do każdego zadania – na każdej lekcji, każdego dnia – bez wpływu na organizację pracy całej klasy. Zamiast tego publikacje Instytutu Badań Edukacyjnych (IBE), towarzyszące głównemu tekstowi Nowej Postawy Programowej, promują rozwiązanie określane jako „uniwersalne projektowanie w edukacji” (Universal Design for Learning, UDL).

UDL to oparte na badaniach ramy pracy, opracowane przez Center for Applied Special Technology (Rose, Meyer 2002). Zmieniają one perspektywę nauczyciela – zamiast pytać: „Jak przygotować dostosowania dla kilku uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi?”, skłaniają do refleksji: „Jak zaprojektować lekcję dostępną i angażującą dla wszystkich uczniów?”.

Trzy zasady uniwersalnego projektowania

UDL opiera się na trzech zasadach, które większość nauczycieli już stosuje — rzecz w tym, by świadomie objąć nimi całą klasę:

• Różne sposoby prezentacji — wprowadzamy nowe elementy języka w formie słownej, wizualnej, słuchowej oraz kinestetycznie, tak aby treść dotarła do każdego dziecka.
• Różne sposoby działania — uczniowie mówią, piszą, tworzą projekty, odgrywają scenki z wykorzystaniem danego materiału językowego; każdy może znaleźć formę odpowiednią dla siebie, a niejedno dziecko — nawet kilka takich form.
• Różne sposoby motywowania — w takim podejściu pomoc jest dostępna dla wszystkich uczniów, stosownie do ich aktualnych potrzeb. Obejmuje ona różne poziomy wsparcia – od samodzielnej pracy po ścisłe prowadzenie przez nauczyciela – oraz uwzględnia możliwość pracy indywidualnej i grupowej, personalizację tematów oraz stopniowanie trudności zadań.

Jedna lekcja dla wszystkich

Siła UDL polega na tym, że to jedna lekcja dla całej klasy, a nie wiele zestawów osobnych materiałów. Ta sama lekcja wspiera dziecko z dysleksją (różne modalności), z ADHD (częste zmiany aktywności), w spektrum autyzmu (jasne zasady i rutyny) oraz ucznia zdolnego (większe wyzwania) — i nie odbywa się kosztem pozostałych. Wszyscy uczniowie rozpoczynają pracę od tych samych zadań, uporządkowanych od prostszych do bardziej złożonych. Niektórzy kończą na poziomie podstawowym, podczas gdy inni podejmują kolejne, bardziej wymagające wyzwania. Różnorodność staje się normą, a nie wyjątkiem — gdyż nie ma „typowego” dziecka. Gdy projektujemy lekcję zgodnie z UDL, lepiej uczą się wszyscy uczniowie, nie tylko ci ze SPE. Rośnie też znaczenie sprawczości i autonomii: poczucie wpływu na własną naukę buduje samoświadomość, samodzielność i motywację. Bo równość w edukacji językowej nie oznacza tego samego dla wszystkich — oznacza dostępność dla każdego.

Najczęstsze pytania

Czy nowa podstawa programowa nakazuje przygotowywać osobne materiały dla uczniów ze SPE?
Nie. NPP nie zawiera takiego wymogu. W zamian polecane jest uniwersalne projektowanie w edukacji (UDL): jedna lekcja zaprojektowana tak, by była dostępna dla całej klasy.

Czym różni się niedojrzałość funkcji wykonawczych od specjalnych potrzeb edukacyjnych?
Funkcje wykonawcze — hamowanie impulsów, elastyczność poznawcza i pamięć operacyjna — rozwijają się stopniowo i nierównomiernie. Zachowanie, które wygląda na problemowe, bywa naturalnym etapem dojrzewania, a nie przejawem SPE, choć takie dzieci warto obserwować.

Obejrzyj szkolenie: Indywidualizacja, różnorodność i dopasowanie »